You are currently browsing the daily archive for Μαρτίου 26, 2019.

Τον δεκατο ενατο αιωνα σε ολο τον κοσμο γεννηθηκαν τα εθνικα κρατη.Μια κοσμογονια ακολουθησε τις δυο μεγαλες επαναστασεις της Αμερικης και της Γαλλιας ενας ανεμος σαρωσε τον πλανητη και βεβαιοτητες χιλιαδων χρονων αυτοκρατοριες και βασιλιαδες περασαν στην ιστορια.

Τα εθνικα κρατη μεσα στα συνορα τους γεννησαν (με αιμα μετακινησεις πληθυσμων και εμφυλιους ) τα δημοκρατικα τους πολιτευματα και συνταγματα τις σημαιες  την βουλη με τους εκλεγμενους απο τους πολιτες την δημοσια εκπαιδευση και φυσικα με ολα αυτα τους Εθνικους λαους τους και τις επισημες «καθαρες» γλωσσες τους .Και συνηθως την επισημη θρησκεια τους. Ετσι γεννηθηκε και το Ελληνικο κρατος.Μια γεννα επωδυνη μακροχρονια που κρατησε 11 χρονια στην αρχη με εμφυλιους πολεμους εξαρτηση απο ξενες δυναμεις πολεμους εναντια σε αλλα κρατη.

Τα σημερινα μας συνορα ολοκληρωθηκαν μολις το 1947 αφηνοντας απ εξω την Κυπρο.Για να δουμε λοιπον καποιες παραμετρους αυτης της γεννησης.Εχοντας στο μυαλο μας πως λαος αμορφωτος και φανατισμενος απο τους μυθους των ισχυρων ντοπιων και ξενων ειναι καταδικασμενος να κανει τα ιδια λαθη ξανα και ξανα  να θεωρει την κακοδαιμονια του φυσικο φαινομενο η και κομματι της ιδιοσυγκρασιας του.

Να μην ξεχναμε πως ποτε στην ιστορια οι ανθρωποι μεσα στις κοινωνιες δεν ηταν ενωμενοι, ολοι μαζι.Παντα υπηρχε διαμαχη αναμεσα στους εχοντες την εξουσια εκμεταλευτες του ανθρωπινου μοχθου συνεργατες των ξενων και εχθρους της προοδου απο τη μια μερια (και κομματι του λαου δεμενο μαζι τους οικονομικα και ιδεολογικα) και τους ανθρωπους του λαου που αγωνιζονταν για τιμη ελευθερια μια πιο ελευθερη κοινωνια με λιγωτερη εκμεταλευση. Και παρ ολο που παντα νικουσαν οι προδοτες και εσφαζαν κυριολεκτικα τους αγωνιστες στο τελος οι κοινωνιες προχωρανε ιστορικα οι ανθρωποι αποκτουν δικαιωματα και οι προδοτες χανονται στον σκουπιδοτενεκε της ιστοριας.

 

Κωστας Γκοτσης

ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΥ ΓΚΟΤΣΗ

Ποιοι είναι οι Αρβανίτες στην Ελλάδα στα χρόνια της επανάστασης του 1821; Ποια στοιχεία συγκροτούν την πολιτισμική τους ταυτότητα; Ποιοι παράγοντες κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821 συμβάλλουν στην ενσωμάτωσή σους στο νέο ελληνικό Κράτος;

Ορολογία: Είναι απαραίτητες κάποιες προκαταρκτικές, σύντομες, διευκρινίσεις ως προς τους χρησιμοποιούμενους όρους για τους Αρβανίτες.[1] Κατά το 19o, αλλά και στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Έλληνες λόγιοι (Α. Μηλιαράκης, Μ. Λαμπρυνίδης, Π. Κουπιτώρης, Δ. Πασχάλης, κλπ.), αλλά και στα επίσημα έγγραφα, όταν γίνεται αναφορά στους Αρβανίτες, χρησιμοποιείται συνήθως ο όρος «Αλβανοί». Επίσης γίνεται χρήση του όρου «Χριστιανοί Αλβανοί». Οι όροι «Αρβανίτης», «Αρβανίτικος», «Αρβανιτιά», χρησιμοποιούνται στον λαϊκό λόγο, όπως για παράδειγμα στις παροιμίες, για να προσδιορίσουν τους Αρβανίτες της Ελλάδας. Σπάνια ο όρος «Αρβανίτης» ή και «Αλβανίτης» χρησιμοποιείται στα έγγραφα της περιόδου της ελληνικής επανάστασης.

Ο όρος «Τουρκαλβανοί» ή «Τούρκοι Αλβανοί» ή «Αρβανιτοτούρκοι» χρησιμοποιήθηκε για τον χαρακτηρισμό των μουσουλμάνων Αλβανών, οι οποίοι είτε ζούσαν στην Αλβανία, είτε έλαβαν μέρος στις επιδρομές, που ακολούθησαν τα «Ορλωφικά», αλλά και αργότερα ως μέλη του στρατού των Οθωμανών, του Αλή Πασά, κλπ.[2]

 

Στοιχεία σχετικά με την κάθοδο των Αρβανιτών:

Η προσέγγιση των Αρβανιτών, ως ιστοριογραφικό θέμα, ήδη από το 19ο αιώνα, επηρεαζόταν από ιδεολογικές και πολιτικές παραμέτρους.[3] Τα σχετικά με την κάθοδό τους στην Ελλάδα,[4] που ξεκινά τον 13ο – 14ο αιώνα, μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα την ιστορική εξέλιξη, τα ιστορικά γεγονότα που συνδέονται μ’ αυτούς, τις επιλογές τους και τις εν γένει πολιτισμικές τους πρακτικές. Τα στοιχεία που έχουν σημασία από αυτήν την άποψη είναι:

α) Ότι κατέρχονται ως χριστιανοί ορθόδοξοι, γεγονός που συνέτεινε στην ανάπτυξη καλών σχέσεων και τη συνύπαρξη με τους ντόπιους πληθυσμούς.

β) Η ερήμωση διαφόρων περιοχών λόγω της πανώλης,[5] της πειρατείας και των πολεμικών αναμετρήσεων του 13ου, του 14ου και 15ου αιώνα.[6] Έτσι, πιθανότατα, εγκαθίστανται, σ’ αρκετές περιπτώσεις, σε χώρους που έχουν εγκαταλειφθεί από τους κατοίκους τους.

γ) Οι επιδρομές των πειρατών και η ανάγκη για την αντιμετώπισή τους επηρεάζει σ’ ορισμένες περιπτώσεις τις επιλογές διαμονής τους, αλλά και την ανάπτυξη της ναυτιλίας, όπως για παράδειγμα στα νησιά του Αργοσαρωνικού.

δ) Οι συνθήκες για την άσκηση πολεμικών-μισθοφορικών δραστηριοτήτων είναι επίσης ένα σημαντικό στοιχείο. Οι «εργοδότες» των πολεμιστών-μισθοφόρων προσφέρουν σ’ αυτούς διάφορα προνόμια, μεταξύ δε των άλλων, και το δικαίωμα της εγκατάστασης σε μια περιοχή. Όπως σημειώνει ο Β. Παναγιωτόπουλος, έχουμε δύο κατηγορίες πολεμιστών. Η πρώτη αποτελείται από άνδρες μισθοφόρους (Καταλανοί, Τούρκοι, Αλβανοί, κλπ) που μετακινούνται μόνοι τους, χωρίς τις οικογένειές τους.[7] «Στη δεύτερη περίπτωση, όπου ουσιαστικά συναντάμε μόνο Αλβανούς, βρισκόμαστε μπροστά σε πολύ πιο πολυάριθμες ομάδες, που αποτελούνται από ολόκληρες οικογένειες κατά φάρες, με τα ζώα και τα κινητά αγαθά τους. Οι πληθυσμοί αυτοί μετακινούνταν μαζικά και οργανωμένα, πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους ως «πολεμιστές» και διεκδικούσαν ως αντάλλαγμα σημαντικές παραχωρήσεις, όπως το δικαίωμα εγκατάστασης και ελεύθερης κυκλοφορίας, την απαλλαγή από φόρους, κλπ., γεγονός που επηρέασε τόσο τη συγκρότηση όσο και την εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού της χώρας».[8]

Οι πρακτικές των Αρβανιτών στη διάρκεια της επανάστασης του 1821

Οι Αρβανίτες πριν ακόμη την έναρξη της επανάστασης του 1821 εμφανίζονται δυναμικά στο προσκήνιο μέσα από τους πολύχρονους αγώνες των Σουλιωτών, οι οποίοι καταγράφηκαν στη συλλογική μνήμη, μέσα από τις ιστορικές μαρτυρίες, τα δημοτικά τραγούδια[9] και τους θρύλους.  Οι Σουλιώτες θεωρούνται ήδη το 1806, από τον Ανώνυμο της «Ελληνικής Νομαρχίας», ότι μαζί με τους αρματολούς «θα μπορούσαν να σηκώσουν το ένοπλο βάρος της επανάστασης των Ελλήνων».[10]

Μια δεύτερη κατηγορία, η οποία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο επίσης στην επανάσταση, ήταν οι επίσης Αρβανίτες νησιώτες της Ύδρας και των Σπετσών, οι οποίοι, όπως σημειώνει ο Π. Πιζάνιας, ξεκίνησαν την «εξειδίκευσή τους στο ναυτικό εμπόριο από τα μέσα του 17ου αιώνα, για να εξελιχθούν έναν αιώνα αργότερα σε μεγάλους καραβοκυραίους κεφαλαιούχους».[11] Η πρωταρχική ναυτική τεχνογνωσία των κατοίκων των νησιών αυτών προήλθε από τη συμμετοχή -αναγκαστική ή εθελοντική- σε πειρατικά πλοία, ή ακόμη τη συμμετοχή τους, ως αιχμαλώτων, σε πολεμικά πλοία ναυτικών κρατών, ή σε ναυπηγεία, όταν τα πολεμικά αυτά καταλάμβαναν τα πειρατικά πλοία.[12]

Οι Σουλιώτες, οι Υδραίοι και οι Σπετσιώτες μέσα από τη συμμετοχή τους στις πολεμικές επιχειρήσεις απέκτησαν, όπως ήταν άλλωστε αναμενόμενο, ένα τεράστιο συμβολικό κεφάλαιο. Μάλιστα, όπως σημειώνει η Ελπίδα Βόγλη, κατά τη διάρκεια της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης, στις 7 Απριλίου 1826, αποφασίστηκε «να μη γένωσι δεκτοί πληρεξούσιοι άλλων οπλαρχηγών, ειμή μόνον αυτοί των Σουλιωτών», ώστε να αποζημιωθούν «δια τας ανδραγαθίας και μεγάλας εκδουλεύσεις των» στον Αγώνα.[13]

Οι παραπάνω περιπτώσεις των Σουλιωτών, Σπετσιωτών και Υδραίων δεν αποτελούν τεκμήριο ότι όλοι οι Αρβανίτες ήταν πολεμιστές και όλες τους, ή έστω η πλειοψηφία των πρακτικών τους ήταν ηρωικές. Αντίθετα, σε κάποιες άλλες περιπτώσεις, όπως και οι υπόλοιποι «αυτόχθονες», αναπτύσσουν πρακτικές επιβίωσης ελάχιστα ή καθόλου ηρωικές.[14]

Η ενσωμάτωση των Αρβανιτών, μέσω της συμμετοχής τους στον αγώνα:

Θα αναφερθούμε εν προκειμένω σε ορισμένα στοιχεία που αναφέρονται στην παρουσία τους, την πολιτισμική ταυτότητα και τις πρακτικές των Αρβανιτών, τα οποία συμβάλλουν στην ενσωμάτωσή τους:

-Η θρησκεία τους. Το γεγονός ότι είναι χριστιανοί ορθόδοξοι διευκολύνει σημαντικά τη συνύπαρξη με τους Έλληνες. Αντίθετα, το στοιχείο αυτό τους απομακρύνει από τους Αλβανούς που παραμένουν στην Αλβανία, οι οποίοι σ’ ένα μεγάλο βαθμό έχουν εξισλαμισθεί, αλλά και από τους Οθωμανούς.

-Η διαμονή τους στην Ελλάδα επί πολλούς αιώνες. Η μακρά αυτή παραμονή τους φέρνει σ’ επαφή με τους ντόπιους και τους απομακρύνει από τους Αλβανούς της Αλβανίας. Λόγω βεβαίως αυτής της μακράς παραμονής στην Ελλάδα δεν θα μπορούσε να αμφισβητηθεί το κριτήριο της αυτοχθονίας/εντοπιότητάς τους.

-Η απουσία της μνήμης σχετικά με την αρχική τους κοιτίδα. Οι Αρβανίτες κατά τη διάρκεια του 19ου αλλά και του 20ού αιώνα δεν αναφέρονται στην αρχική τους κοιτίδα, από πού δηλαδή ξεκίνησαν, ούτε υπάρχουν κάποιες μνήμες της πορείας τους προς τις περιοχές της Ελλάδας που εγκαταστάθηκαν (Στερεά Ελλάδα, Εύβοια, Πελοπόννησο, νησιά Αργοσαρωνικού, κλπ).

Οι Αρβανίτες, με το προσόν της αυτοχθονίας-εντοπιότητας, επιλέγουν στρατηγικές ενσωμάτωσης στο νεοσύστατο Κράτος, λόγω του γεγονότος ότι έτσι αναδεικνύονται ισότιμοι πολίτες με τους υπόλοιπους κατοίκους και απολαμβάνουν των προνομίων που έχει ένα πολίτης: Να διορίζεται στο Δημόσιο, να ψηφίζει και να ψηφίζεται, να μπορεί να υποβάλλει αναφορές, κλπ. Η επιλογή αυτή της ένταξης και ενσωμάτωσης στο νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος είναι άλλωστε γι’ αυτούς μονόδρομος, με την έννοια ότι δεν υπάρχει εκείνη τη στιγμή καμιά άλλη στρατηγική επιβίωσης.[15]

Οι Αρβανίτες δεν συμπεριφέρονται, ούτε διεκδικούν κάτι ως άτομα που ανήκουν σε μια ιδιαίτερη εθνική ομάδα ή μειονότητα. Αντίθετα, ως «αυτόχθονες» και χριστιανοί, συμμετέχουν στις διαδικασίες συγκρότησης του Ελληνικού κράτους, προσπαθούν να καταλάβουν θέσεις στον κρατικό μηχανισμό και σε πολλές περιπτώσεις το κατορθώνουν. Οι νησιώτες, Υδραίοι και Σπετσιώτες φαίνεται να έχουν μεγαλύτερες δυνατότητες πρόσβασης στο μηχανισμό αυτό.

Η ενσωμάτωσή τους αυτή διευκολύνεται λόγω της κυρίαρχης ιδεολογίας περί «φυλετικής συγγένειας μεταξύ Ελλήνων και Αρβανιτών». Σύμφωνα με την «απορροφητική θεωρία», οι Αρβανίτες θα μπορούσαν να αφομοιωθούν από το κυρίαρχο Ελληνικό στοιχείο. Πραγματώνεται δε πανηγυρικά και θεσμικά από τις σχετικές ρυθμίσεις των πρώτων Ελληνικών Συνταγμάτων.

Όπως είναι γνωστό, ένα από τα πρώτα ζητήματα που απασχόλησαν τις «Εθνικές Συνελεύσεις» των επαναστατημένων Ελλήνων ήταν ποιοί θεωρούνται Έλληνες. Στο πρώτο ελληνικό σύνταγμα της Επιδαύρου (1822) αναφέρεται ότι Έλληνες είναι «όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις  Χριστόν». Δύο επομένως προϋποθέσεις τέθηκαν στο Σύνταγμα του 1822, ρύθμιση που επαναλαμβάνεται, συμπληρωμένη, και στα επόμενα Συντάγματα των επαναστατικών χρόνων: Να είναι κάποιος «αυτόχθων» κάτοικος της Επικράτειας της Ελλάδας αλλά και χριστιανός, χωρίς όμως να γίνεται αναφορά στην ορθοδοξία. Απουσιάζουν η γλώσσα και η εξ αίματος καταγωγή. Με τον τρόπο αυτό θεωρήθηκαν Έλληνες και όλοι οι Αρβανίτες, ως αυτόχθονες και χριστιανοί, αλλά και ο οποιοσδήποτε αυτόχθων κάτοικος και χριστιανός, ανεξάρτητα αν ήταν ορθόδοξος ή καθολικός.

Εν κατακλείδι, οι Αρβανίτες αποτέλεσαν ένα παράδειγμα επιτυχούς ενσωμάτωσης στο νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος, χωρίς αμφισβητήσεις και πολιτικές αποκλεισμού.

Ο Κωνσταντίνος Γκότσης είναι ιστορικός

[1]. Για το ζήτημα αυτό, αλλά και για τα επόμενα, έχω χρησιμοποιήσει στοιχεία από μια παλιότερη μελέτη μου, με τίτλο: «Αρβανίτες της Επαρχίας Άργους: Δημογραφικά δεδομένα – πολιτισμικές πρακτικές», Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης της 22 και 23 Μαρτίου 2003 του συλλόγου «Δαναός» με θέμα «Άργος: Κοινωνία και πολιτισμός», Αθήνα 2009, σ. 107-135.

[2]. Βλ. μεταξύ άλλων: Α. Μηλιαράκης, Γεωγραφία Πολιτική Νέα και αρχαία του νομού Αργολίδος και Κορινθίας, Αθήνα 1886· Μ. Λαμπρυνίδης, Οι Αλβανοί κατά την κυρίως Ελλάδα και την Πελοπόννησον. Ύδρα, Σπέτσαι, Αθήνα 1907· Επίσης, Μ. Λαμπρυνίδης, «Θεόδωρος Ν. Γκίκας. Οι Αλβανοί εν Πελοποννήσω και ιδία εν ταις νήσοις του Αργολικού Κόλπου», Ημερολόγιον Σκώκου, 1901, σελ. 369-383· Π. Κουπιτώρης, Αλβανικαί μελέται, Αθήνα 1879· Δ. Παχάλης, «Οι Αλβανοί εις τα Κυκλάδας», Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος, 1934, σελ. 263-282. Οι ανωτέρω, μεταξύ άλλων, αναφερόμενοι στους Αρβανίτες της Ελλάδας κάνουν χρήση του όρου Αλβανοί. Στα διάφορα επίσημα έγγραφα, αμέσως μετά την Επανάσταση του 1821 γίνεται επίσης χρήση του όρου Αλβανοί, τόσο για τους μουσουλμάνους Αλβανούς της Αλβανίας, όσο και για τους Αρβανίτες της Ελλάδας. Σ’ αρκετές όμως περιπτώσεις προστίθεται το θρήσκευμα δίπλα στον όρο «Αλβανός». Σε έγγραφο – απόφαση της Προσωρινής Διοικήσεως της Ελλάδος και του Προέδρου του Εκτελεστικού Α. Μαυροκορδάτου, με ημερομηνία 12 Μαΐου 1822, γίνεται λόγος για την ανάληψη πρωτοβουλιών σχετικά με την κατάρτιση συμφωνιών με τους Αλβανούς. Μάλιστα αναφέρεται ότι για την επίτευξη του στόχου αυτού, θα πρέπει να παρέμβει το «κοινόν του Σουλίου»: «Επειδή η Αλβανία είναι μέγα και ουσιώδες μέρος, και η ένωσίς της με την επικράτειαν της Ελλάδος ειμπορεί να φέρη τα πλέον καλά αποτελέσματα· Επειδή το κοινόν του Σουλίου και δια την πλησιότητα και δια τας σχέσεις, τας οποίας έχει μετά των Αλβανών, είναι το αρμοδιώτερον μέσον δια να συνδεθώσι συμφωνίαι μετά των Αλβανών· (…) Διέταξε και διατάττει τα ακόλουθα: α΄ Το κοινόν του Σουλίου έχει την άδειαν να πραγματευθή συμφωνίας, όσον είναι δυνατόν ωφελιμωτέρας μετά των Αλβανών Χριστιανών τε και Τούρκων(…) δ΄ Ο χιλίαρχος Γεώργιος Πλεσιοβίτσας έχει ομοίως την άδειαν, με την γνώμην και συγκατάθεσιν του κοινού του Σουλίου, να πραγματευθή με τους Τσάμιδες Χριστιανούς και τούρκους κατά τας αυτάς συμφωνίας», Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τομ. 1, εν Αθήναις 1857, επανέκδοσις υπό της Βιβλιοθήκης της Βουλής, Αθήνα 1971, σ. 331-332. Η διάκριση, δηλαδή, στο παραπάνω έγγραφο, γίνεται μεταξύ των χριστιανών Αλβανών και των Τούρκων (μουσουλμάνων δηλαδή) Αλβανών. Επίσης, μεταξύ των χριστιανών Τσάμηδων και των τούρκων (μουσουλμάνων) Τσάμηδων. Ενδιαφέρον, για τη χρήση των διαφόρων σχετικών όρων, έχει και η «ανυπόγραφη έκθεση για το θάνατο του Αλή Πασά των Ιωαννίνων». Μεταξύ των στρατιωτών του Αλή Πασά, που βρέθηκαν μαζί του τον Αύγουστο του 1820, υπήρχαν: «1300 Γκέγκιδες, 250 χριστιανοί Αλβανοί, Τούρκοι Τόσκιδες», Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τομ. 15α, σ. 5. Σε άλλο έγγραφο, της 30ης Ιουνίου του 1822, των Εφόρων Σαλώνων, απευθυνόμενο προς τον Υπουργό «των Εσωτερικών υποθέσεων και προσωρινώς και του Πολέμου», γίνεται μια ενδιαφέρουσα, από την άποψη της ορολογίας, αναφορά στους εχθρούς: «Οι εχθροί μας είναι δουδούμιδες, κονιάροι, γύφτοι και ραγιάδες, καραγκούνιδες οι πολλοί, διατί έως τριακόσιοι Αρβανίταις είναι εις αυτό το στράτευμα, και με του θεού την δύναμιν χαλώνται ολίγωρα, (…)», Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τομ. 1, σ. 425. Σε έγγραφο του Αρείου Πάγου, της ίδιας περιόδου, της 11ης Απριλίου 1822, γίνεται αναφορά στον εχθρό: «Οσμανλίδες και Αλβανοί», Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τομ. 1, σ. 493-494. Σε άλλο έγγραφο της 17ης Μαΐου του 1822, του Αντιπροέδρου του Εκτελεστικού Αθανασίου Κανακάρη, γίνεται αναφορά στους «Αλβανίτες» του Ναυπλίου, Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τομ. 10, σ. 30. Στο «Ραπόρτο του Γενικού Επάρχου Κρήτης», της 17-6-1822, τομ. 1, σ. 517-522, αναφέρεται ο όρος «Αρβανιτοτούρκοι». Επίσης σε έγγραφο του Παραστάτη Αγράφων, της 26-5-1823, αναφέρεται ο όρος «Αρβανίτες και Γκέκηδες», τόμ. 12, σ. 81. Ο όρος Αρβανίτες αναφέρεται επίσης στα παρακάτω έγγραφα: στον λογαριασμό του Αστυνόμου Κ. Ζαφειρόπουλου, τομ. 15γ, σ. 150, στην επιστολή του Γιάννη Φραγκίστα, της 8-5-1823, τομ. 16, σ. 200-201· στην επιστολή του Γιαννάκη Γιολτάση, της 19-5-1823, τομ. 16, σ. 212.

[3]. Για το θέμα αυτό, σημειώνει εύστοχα η Έλλη Σκοπετέα: «Κανείς δεν αμφισβητούσε την παρουσία των Αλβανών μέσα στον ελλαδικό χώρο, ούτε το γεγονός ότι η ίδια η πρωτεύουσα περιβαλλόταν από αμιγείς Αλβανικούς πληθυσμούς. Αλλά οι εθνικώς άστεγοι Αλβανοί έγιναν πανηγυρικά δεκτοί στην ελληνική ιστορία, και για χάρη τους διατυπώθηκαν ιδιόρρυθμες εθνοφυλετικές θεωρίες, που παρουσίαζαν τον αλβανόφωνο κόσμο είτε εθνικά ανύπαρκτο είτε «παραφυάδα» του ελληνικού έθνους ή φυλής, κάποιο είδος Ελλήνων δηλαδή, που από τους καθαυτό Έλληνες τους χώριζε η ίδια απόσταση που χώριζε τους Πελασγούς από τους Αρχαίους Έλληνες. Η εξαιρετικά ασαφής σχέση φυλής και έθνους ευνοεί τέτοιες ερμηνείες (…). Αλλά η αίσθηση της βαθειάς συγγένειας μεταξύ των δύο λαών οφειλόταν κατ’ αρχήν στην έντονη παρουσία Αλβανών στη διάρκεια του αγώνα, μια παρουσία που ταυτίστηκε με αρκετές από τις υψηλές στιγμές του, και που επέβαλλε την ιδιαίτερη μεταχείριση των Αλβανών εκ μέρους των Ελλήνων λογίων, εν όψει μάλιστα της βεβαιότητας ότι οι Αλβανοί αργά ή γρήγορα θα υπέκυπταν στην πνευματική προέλαση του Ελληνισμού», Το πρότυπο Βασίλειο και η μεγάλη ιδέα, Πολύτυπο, Αθήνα 1988, σ. 187-189.

[4]. Η αρχή της Αλβανικής εξάπλωσης, από τους περισσότερους ερευνητές τοποθετείται στο 13ο αιώνα: «Ξεκινώντας λοιπόν από ένα λίκνο, που τα όριά του δεν έχουν καθοριστεί με την επιθυμητή ακρίβεια, οι Αλβανοί μετακινούνται με σταθερό ρυθμό σ’ όλη τη διάρκεια του 14ου αιώνα· στις αρχές του 15ου βρίσκονται εγκατεστημένοι σε οικισμούς διάσπαρτους σ’ ολόκληρο το ελληνικό έδαφος και φυσικά και στην Πελοπόννησο. Στους επόμενους αιώνες ομάδες από αυτούς τους νεοφερμένους μεταναστεύουν στα νησιά, πρώτα στα κοντινά (Ύδρα, Σπέτσες, κλπ.), αλλά και σ’ άλλα νησιά στο Αιγαίο, αρκετά απομακρυσμένα, όπως είναι η περίπτωση της Σάμου». Β. Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου, 13ος -18ος αιώνας, Ιστορικό Αρχείο της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, Αθήνα 1987, σ. 69-70.

[5]. Β. Παναγιωτόπουλος, ό.π. , σ. 59 κ.έ.

[6]. Β. Παναγιωτόπουλος, ό.π., σ. 61.

[7]. Ο Β. Παναγιωτόπουλος, αναφερόμενος στις μετακινήσεις των διαφόρων μισθοφορικών ομάδων, σημειώνει ότι: «Η αναδιοργάνωση του χώρου,(…) δεν ήταν τίποτε άλλο από στρατιωτικοποίηση, με αποτέλεσμα να αναβαθμιστεί ο παράγων «πληθυσμός» και να αναζητηθούν από τις τοπικές αρχές «άνδρες ικανοί για πόλεμο», μόνοι ή με τις οικογένειές τους. Η διάκριση των πολεμιστών αυτών σε δύο κατηγορίες έχει μεγάλη σημασία για τα προβλήματα που μας απασχολούν εδώ, γιατί συνδέεται με τις ενδεχόμενες επιπτώσεις στη συγκρότηση και την εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε να κάνουμε με επαγγελματίες στρατιωτικούς πού μετακινούνται μόνοι, χωρίς τις οικογένειες τους. Πρόκειται για ομάδες μισθοφόρων, διαφόρων εθνικοτήτων (Καταλανοί, Τούρκοι, Αλβανοί, κλπ.), πού συγκροτούσαν κινητά έφιππα σώματα με δυναμικό από 50 ως 300 άτομα, οι οποίοι όμως δεν επηρέασαν την εθνολογική σύνθεση ούτε την οικιστική εικόνα της Πελοποννήσου», σ. 60.

[8]. Β. Παναγιωτόπουλος, σ. 60.

[9]. Ο Φοριέλ στα «ελληνικά δημοτικά τραγούδια», που εκδόθηκαν στη Γαλλία το 1824-25, για τους Σουλιώτες, εκτός από τα τραγούδια, παραθέτει ένα εκτενέστατο ιστορικό εισαγωγικό σημείωμα.

[10]. Πέτρος Πιζάνιας, Η ιστορία των νέων Ελλήνων, Από το1400 έως το 1820, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2η έκδοση 2015, σ. 466. Είχε προηγηθεί το έργο του Χρ. Περραιβού, Η ιστορία του Σουλίου και της Πάργας, 1803, με δεύτερη έκδοση το 1815. Για τη θέση των Σουλιωτών στο συλλογικό φαντασιακό, παραπέμπω στο έργο της Βάσως Ψιμούλη, Σούλι και Σουλιώτες, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2006, σ. 11 κ.ε.

[11]. Π. Πιζάνιας, ό.π., σ. 149.

[12]. Π. Πιζάνιας, ό.π., σ. 371, 376. Γίνεται αναφορά στις ικανοποιητικές γνώσεις που αποκτήθηκαν σε οθωμανικά και βενετικά ναυπηγεία, σ. 376.

[13]. Ελπίδα Βόγλη, «Έλληνες το γένος». Η ιθαγένεια και η ταυτότητα στο εθνικό κράτος των Ελλήνων, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2007, σ. 91. Έτσι δεν είχαν γίνει δεκτοί οι πληρεξούσιοι των «Ολυμπίων», ενώ προβλήματα ετέθησαν και στην εκπροσώπηση των πληρεξουσίων των Κρητών, σ. 92.

[14] Θα αναφερθούμε σε ορισμένα παραδείγματα σχετικά με αντίστοιχες συμπεριφορές των Αρβανιτών:

Καταγράφονται στα επίσημα έγγραφα διαμαρτυρίες τριών χωριών της Αργολιδο-Κορινθίας, εκ των οποίων μόνο το ένα είναι Αρβανιτοχώρι, με αναφορά τους προς τον Υπουργό του Πολέμου, για την καταχρηστική και επιζήμια συμπεριφορά των Ελλήνων στρατιωτών, οι οποίοι, προκειμένου να πάνε από το Άργος στην Κόρινθο, περνούσαν μέσα από τα χωριά τους. Από τα τρία αναφερόμενα χωριά το Μπερμπάτι (Πρόσυμνα), βρίσκεται στα βόρεια του Νομού Αργολίδας, κοντά στα όρια του Νομού Κορινθίας, και είναι αρβανιτοχώρι. Το Αινόρι, βρίσκεται στα νότια του Νομού Κορινθίας και δεν είναι αρβανιτοχώρι ενώ τέλος ο Άγιος Γεώργιος, (Νεμέα Κορινθίας), επίσης δεν είναι αρβανιτοχώρι Ειδικότερα, στο με ημερομηνία 24 Ιουνίου 1822 έγγραφο των Εφόρων της Επαρχίας Κορίνθου, Αναγνώστη Οικονομόπουλου και Μίχου Λελέκου, απευθυνόμενο προς τον Υπουργό του Πολέμου αναφέρονται τα ακόλουθα: «Εξοχώτατε Μινίστρε του Πολέμου. Δια της ταπεινής ημών αναφοράς αναφέρομεν εις το μινιστέριον του Πολέμου ότι τρία χωρία της επαρχίας μας, οπού ονομάζονται Άγιος Γεώργιος, Αινόρι και Μπερμπάτι απέχουν μακράν από τον δρόμον της Κορίνθου πέντε και εξ ώρας και οι στρατιώτες οπού ξεκινούν από Άργος δια να υπάγουν εις Κόρινθον δεν πηγαίνουν κατ’ ευθείαν εις Κόρινθον αλλά γυρίζουν από αυτά τα δυστυχισμένα χωρία και τα καταξοδεύουν· ενθυμώντας το περσινό απέρασμά τους, οπού με τις καταχρήσεις των τα ηφάνισαν. Τώρα όμως οπού γνωρίσαμεν ότι έχομεν Υπερτάτην Διοίκησιν παρακαλούμεν το Μινιστέριον του Πολέμου ίνα επιτάξη τους αρχηγούς και καπεταναίους των στρατευμάτων οπού μέλλουν να εκστρατεύσουν δια την Ανατολικήν Ελλάδα να πηγαίνουν κατ’ ευθείαν εις Κόρινθον και να μην επιστρέφουν εις αυτά τα δυστυχισμένα χωρία και τους ακολουθεί όλεθρος και άργητα εις την εκστρατείαν των, επιτάττοντες και τους υποεφόρους των αυτών χωρίων, οπού αν δεν υπακούουν εις την επιταγήν του μινιστερίου, να μην τους δέχονται ως παρηκόους· και ούτως ημπορεί να φυλαχθεί η καλή ευταξία.», Αρχεία τομ. 14, σ. 184, έγγραφο 242.

Μια δεύτερη περίπτωση σχετίζεται με καταγγελίες του Επάρχου Κορίνθου, η οποία αφορούσε τέσσερα χωριά της Αργολιδο-Κορινθίας, εκ των οποίων τα τρία είναι Αρβανιτοχώρια, ότι κάποιοι «φρατριασταί» εμποδίζουν τη στρατολογία τους και αντίθετες καταγγελίες των χωριών αυτών για οικονομικές ατασθαλίες. Η περίπτωση αυτή αφορά τα χωριά Μπερμπάτι (Πρόσυμνα), Λίμνες, Χέλι (Αραχναίο) και Αγιονόρι. Από τα τέσσερα αυτά χωριά τα τρία πρώτα είναι Αρβανιτοχώρια. Οι αναφορές κατά των Πολιταρχών είναι σύνηθες φαινόμενο σε πολλές επαρχίες. Εδώ οι κάτοικοι φαίνεται ότι διαμαρτύρονται επειδή ήδη έχουν καταβάλει στον Πολιτάρχη «ποδοκόπι» και αυτός δεν το αναγνωρίζει. Από την άλλη ο Έπαρχος Κορίνθου και ο Πολιτάρχης απορρίπτουν τις αιτιάσεις των κατοίκων και ισχυρίζονται ότι οι καταγγέλλοντες εμποδίζουν τη στρατολογία από τα χωριά τους.

Παραθέτουμε τα σχετικά έγγραφα:

Στις 4 Μαΐου του 1825, διαβάζεται στο Βουλευτικό, μεταξύ των άλλων, και μια αναφορά κατά του Επάρχου Κορίνθου: «Ανεγνώσθηκαν αναφοραί του Αναγνώστη Δελφίνη και Αναγνώστη Λελαικού [Λελέκου] και άλλων πολλών Κορινθίων από χωρία Λίμνην [Λίμνες], Αηνόρι κ.τ.λ. κατά του Επάρχου Κορίνθου, όστις έστειλε τον πολιτάρχην και τους εζημίωσε. Ταυτοχρόνως ανεγνώσθη και αναφορά του Επάρχου, όστις λέγει ότι εις την επαρχίαν του είναι τινές φατριασταί, οι οποίοι εμποδίζουν την στρατολογίαν από τα χωρία και έχουσι σκοπόν να πηγαίνουσιν εις βοήθειαν των Ανδρέιδων. Όλα ταύτα τα έγγραφα εστάλησαν εις το Εκτελεστικόν μετά βουλεύματος υπ’ αριθμ. 696 δια να εξετάση αυτήν την υπόθεσιν και οποίας πληροφορίας λάβη να τας κοινοποιήσει και εις το Βουλευτικόν», Αρχεία τομ. 7, σ. 237-238.

Από το περιεχόμενο μιας άλλης αναφοράς του Επάρχου Κορίνθου Ι. Λογοθέτου, κατά τη συνεδρίαση του Βουλευτικού της 8ης Μαΐου 1825, πληροφορούμαστε, σχετικά με τα παραπάνω, τα εξής: «Ανεγνώσθη αναφορά του Επάρχου Κορίνθου Ιω. Λογοθέτου, δια της οποίας λέγει ότι επληροφορήθη παρά του Παραστάτου κυρίου Αναγνώστου Οικονομοπούλου ότι ο Αναγνώστης Ντουλφίνης, Αναγνώστης Λιαλάκας εξ Αγιονορίου, οι Μπερμπατιώται, Αγγελοκαστρίται, Χελιώται και Λιμνιώται έδωκαν αναφοράς εις την Διοίκησιν εναντίον του και του Πολιτάρχη· και αποκρίνεται ότι αυτοί, επειδή δεν επείθοντο εις τας διαταγάς της Διοικήσεως, αλλ’ εμπόδιζον τους στρατιώτας από του να εκστρατεύσωσιν, το επαρχείον έστειλε τον πολιτάρχην δια να τους ξεκινήσει· αν δε ο πολιτάρχης έλαβε παρ’ αυτών ποδοκόπι, το επαρχείον δεν έχει είδησιν περί τούτου.», Αρχεία τομ. 7, σελ. 240.

Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις κάτοικοι Αρβανιτοχωρίων προκαλούν καταστροφές ή και κλοπές σε κάποια άλλα, γειτονικά τους μάλιστα χωριά, ακόμη και σε γειτονικά Αρβανιτοχώρια.

Σε μια περίπτωση, την 24η Ιουνίου 1822, οι Έφοροι του Ναυπλίου, Παπά – Γεώργιος και Μανόλης Αντωνίου διαμαρτύρονται στην Υπερτάτη Διοίκηση για τη συμπεριφορά των κατοίκων του Κουτσοποδίου και του Μέρμπακα (Αγίας Τριάδας).

«Με λύπην μας ανυπόμονον αναφέρομεν δια της ταπεινής μας την φθοράν των Ομπερμπακίτων και Κουτζοποδίτων. Χθες, αφού μετατόπισαν από Κατόγλο τα στρατεύματα, επήγον κατόπιν οι Ομπερμπακίται και εχάλασαν αυτό, εκδύοντές το από τα ξυλικά και κεραμίδια. Ωσαύτως οι Κουτζοποδιώται το Βερτουβά. Κατά τούτο και γενικώς εβλάφθη η επαρχία μας και γενικώς οι κολλήγοι· ουδέ η Υπερτάτη Διοίκησις έμεινεν αβλαβής…». Μάλιστα «επί του νώτου του εγγράφου» υπάρχει η εξής αναφορά: « Ο μινίστρος των Εσωτερικών να γράψη αμέσως εις τον καπετάν Τζόκρην να παιδεύσει τους κακούργους οπού έπραξαν την ζημίαν οπού η παρούσα αναφορά φανερώνει και να προσέξη εις το εξής καλώς να λείψωσι παρόμοια», Αρχεία τομ. 12, σ. 28.

Ενδεικτικά αναφέρουμε την περίπτωση επιδρομής και ληστείας, τον Σεπτέμβριο του 1821, με δράστες 35 κατοίκους των Λιμνών, σε βάρος των κατοίκων του χωριού Μπερμπάτι. Παραθέτουμε το σχετικό έγγραφο:

«Προς τον εξοχώτατον Μ. των Εσωτερικών και προσωρινόν Μ. του Πολέμου.

Κατά τον παρελθόντα Σεπτέμβριον ήλθον εις το χωρίον μας το Μπερπάτι [Μπερμπάτι] τριάντα πέντε Λιμνιάται, όλοι ένοπλοι· συνέτριψαν τας θύρας του κοινού σιτοταμείου και επήραν πενήντα πέντε κουβέλια σιτάρι. Και μη ευχαριστηθέντες εις αυτό επήραν και από τα οσπίτιά μας μερικώς πενήντα εννέα και μισό. Καθήσαντες δύο ημέρας ακολούθως και νύκτας, τρώγοντες και πίνοντες, ωσάν να ήτον εις μίαν πανήγυριν, και έκαμαν έξοδον του χωρίου γρόσια τριακόσια τριάντα επτά και παράδες τριάντα, αφού ήνοιξαν την σημαίαν της αποστασίας των καθ’ ημών των αδελφών και γειτόνων τους. Υπήγαμεν οι δούλοι σας προς τον πανιερώτατον δεσπότην μας και πανευγέστατον άρχοντά μας κύριον Πανούτζον Νοταράν προσκλαιόμενοι δια τας κακάς ώρας και αχρειότητας των Λιμνιάτων. Έκαμεν περί αυτούς διαταγήν να μας δώσουσι το όσον πράγμα επήραν, και μας έδωσαν μόνο τριάντα κουβέλια, τα δε λοιπά και τας ζημίας μας, δυστροπούντες δεν θέλουν να μας δώσωσι τίποτες. Διό εμφανιζόμενοι δια της παρούσης μας δουλικής αναφοράς προς το έξοχον μινιστέριον των Εσωτερικών και του Πολέμου γνωστοποιούντες τα ειρημένα απαραδειγμάτιστα κακά των κακοποιών Λιμνιάτων. Και παρακαλούμεν θερμώς ίνα εις ποινήν τούτων και σωφρονισμόν άλλων ίσως ομοίων τους δοθή το δικαιόν μας. Είμεθα ευέλπιδες ότι πληροφορηθέν τα πάντα καλώς το έξοχον τούτο μινιστέριον θέλει καθυποχρεώσει αυτούς να γνωρίσωσι την κακίαν των, να λάβωσι διαφορετικά μέτρα, και γνωρίζοντες, ότι έστι διοίκησις, ήτις ευτακτεί τους ατάκτους, κάμνει δικαίους αδίκους, μένωσιν ένδον των ορίων της ανθρωπότητος. Σας προσκυνούνεν εν τοσούτω και μένομεν ευσεβάστως. Τη 18 Ιουνίου 1822, εν Άργει. Υποκλινέστατοι δούλοι άπαντες οι εγκάτοικοι του χωρίου Μπερπάτι», Αρχεία, τομ. 13, σ. 128-129.

[15]. Αντίθετα οι Έλληνες καθολικοί των νησιών αντιδρούν στην ένταξη, για διάφορους λόγους, κυρίως δασμολογικούς και φορολογικούς. Οι καθολικοί αυτοί, παρότι με βάση τα παραπάνω κριτήρια θεωρούνταν Έλληνες, για διάφορους λόγους, επέλεγαν την προστασία της Γαλλίας, κάτι το οποίο προκαλούσε την αντίδραση του Ελληνικού Κράτους, βλ. Ελπίδα Βόγλη, ό.π., σ. 71-81.

Ας μην ξεχνούμε επίσης το γεγονός ότι δεν υπάρχει κατά την περίοδο εκείνη Αλβανικό Κράτος και ότι η κυρίαρχη αντίληψη ήταν ότι μπορεί να υπάρξει και ένωση της Αλβανίας με την Ελλάδα.

 

Το παμβαλκανικό 1821

Αν μελετήσει κάποιος τα κρατικά αρχεία με τους καταλόγους των αγωνιστών του ’21 θα δει πολλά επώνυμα όπως Βούλγαρης, Σέρβος, Μαυροβουνιώτης, Βοσνάκος, Αρναούτης αλλά και Μπιτολίτης, Στράντζαλης, πολλά μικρά ονόματα για παράδειγμα Στόγιαν, Στόικο, Γιοβάν, Βάσο όπως και κάμποσα μουσουλμανικά ονοματεπώνυμα. Ένας αριθμός μελετών πιστοποιούν τη συμμετοχή πολυάριθμων Βαλκάνιων, κυρίως χριστιανών αλλά και μουσουλμάνων, στα επαναστατικά γεγονότα του ’21, τόσο στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες της Μολδοβλαχίας, όσο και στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο. Με το παρόν άρθρο θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε αυτή την πλευρά της επανάστασης του 1821 δηλαδή τη συνεργασία των βαλκανικών λαών.

 

Πριν το 1821

Το 1821 ως ένοπλη εκδήλωση των φιλελεύθερων ιδεών της Ευρώπης προκαλεί κινητοποίηση και στους υπόλοιπους βαλκανικούς λαούς όμως δεν αποτελεί την απαρχή του οράματος της συνεργασίας των βαλκανικών λαών εναντίον του οθωμανικού ζυγού.

Ο Ρήγας Βελεστινλής/Φεραίος, επηρεασμένος από το γαλλικό Σύνταγμα του 1793 οραματίζεται μια βαλκανική δημοκρατία με όλους τους βαλκανικούς λαούς ενωμένους ενάντια στον αυταρχισμό και την τυραννία. Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι του Θούριου που υπογραμμίζουν την ανάγκη για μια παμβαλκανική συνεργασία ανεξαρτήτως εθνότητας και φυλής:

Θούριος-Ρήγας_Φεραίος-1797

Ελευθερία – Ισότης στον Θούριο του Ρήγα


Σ’ Aνατολή και Δύσι, και Nότον και Bοριά,/

Για την Πατρίδα όλοι, νάχωμεν μια καρδιά./

Στην πίστιν του καθ’ ένας, ελεύθερος να ζη,/

Στην δόξαν του πολέμου, να τρέξωμεν μαζύ./

Βουλγάροι, κι’ Αρβανήτες, Αρμένοι και Ρωμιοί,/

Aράπιδες, και άσπροι, με μια κοινή ορμή./

Για την ελευθερίαν, να ζώσωμεν σπαθί

 

Ο Ρήγας, μαζί με επτά συντρόφους του που δεν πρέπει να λησμονούμε (οι αφοι Εμμανούηλ, Κορωνιός, Νικολίδης, Αργέντης, Καρατζάς, Τουρούντζιας), συνελήφθησαν από τις αυστριακές και παραδόθηκαν στις οθωμανικές αρχές, σε μια συνεργασία ενδεικτική για το πώς αντιμετώπιζαν διαχρονικά οι εξουσίες όσους απειλούσαν το status quo. Τελικά, όλοι μαζί εκτελέστηκαν το 1798 στον σερβικό παραδουνάβιο πύργο Νεμπόισα στο Βελιγράδι με τα πτώματα τους να ρίχνονται στα νερά του Δούναβη. Όμως, οι διαδικασίες αφύπνισης των βαλκανικών λαών είχαν ήδη ξεκινήσει.

Έξι χρόνια μετά, το 1804, η σερβική εξέγερση θα φέρει το πνεύμα της γαλλικής επανάστασης στα Βαλκάνια. Στην πρώτη αυτή εξέγερση του 19ου αιώνα στα Βαλκάνια, πολέμησαν μερικές χιλιάδες εθελοντές από κάθε βαλκανικό έθνος. Βούλγαροι, Ρουμάνοι και Έλληνες έσπευσαν στα σερβικά εδάφη. Η “Βουλγαρική Λεγεώνα” εθελοντών που πολέμησε στη σερβική επανάσταση είχε αρχηγό τον Έλληνα Δημήτριο Βατικιώτη ενώ στην “Ελληνική Λεγεώνα” συμμετείχαν αρκετοί Βούλγαροι. Ο αρχηγός της ελληνικής λεγεώνας, Νικόλαος Πάγκαλος, απευθύνεται στους Βούλγαρους “Αδέλφια, θαρραλέοι και σταθεροί Βούλγαροι” ενώ καλεί επίσης Ρουμάνους και Αλβανούς να κηρύξουν γενική εξέγερση. Απ’ την ελληνική πλευρά συμμετείχαν επίσης οι μετέπειτα φημισμένοι μαχητές Γεωργάκης Ολύμπιος, Καρατάσος και Νικοτσάρας που πολέμησαν στο πλευρό του Σέρβου χαϊντούκου Βέλκο Πέτροβιτς. Τέλος, πολιτικό ρόλο διπλωμάτη υπέρ της σερβικής πλευράς παίζει και ο ελληνικής καταγωγής Πέτρος Ίτσκος που προσκαλείται από τον Σέρβο ηγεμόνα Καραγιώργη Πέτροβιτς.

Μάλιστα, η ιστορία της σερβικής επανάστασης του 1804 καταγράφηκε από έναν Έλληνα. Ο Καστοριανός Δούκας Τριαντάφυλλος εξιστορεί στην Πέστη της Αυστρο-Ουγγαρίας όπου διέμενε, το 1807, τα γεγονότα της σερβικής, αντι-οθωμανικής επανάστασης του 1804 ως εξής:

“Ανάμεσα στο στράτευμα των Σερβιάνων
Πολλοί δεν εγνωρίζονταν ο εις από τον άλλον
Ωσάν όπου συνάζονταν απ’ όλα δε τα μέρη,
Βούλγαροι δε περισσότεροι, Βλάχοι δε και Ρωμαίοι.”

Στη σερβική επανάσταση του 1804 εκφράζονται και τάσεις ανεξαρτησίας των βαλκανικών λαών. Πλάι στη λογική που ήθελε την επανάσταση στα Βαλκάνια να είναι αδύνατη χωρίς την προστασία μίας εκ των Μεγάλων Δυνάμεων προβάλλει κι η λογική που θέλει τους βαλκανικούς λαούς να μπορούν να τα καταφέρουν με βάση τις δικές τους δυνάμεις. Έτσι, ο Ανώνυμος Έλλην, αναστοχαζόμενος τη σερβική επανάσταση, θα γράψει το 1806: “Διατί αδελφοί μου να θέλωμεν να αλλάξωμεν κύριον, όταν μόνοι μας ημπορούμεν να ελευθερωθώμεν;”

serbian-revolution-a313645b-342c-42a5-898f-c917cd23fbc-resize-750

Πίνακας που απεικονίζει τη σερβική εξέγερση του 1804

Ενδιαφέρον παρουσιάζει κι η περίπτωση της ελληνο-αλβανικής, αντι-οθωμανικής συνεργασίας στην Πελοπόννησο το 1807 μεταξύ Κολοκοτρώνη και Αλί Φαρμάκη που κατέληξε στο σχέδιο για την ίδρυση δημοκρατικής πολιτείας, με ισοτιμία χριστιανών και μουσουλμάνων στα Επτάνησα.

Το πνεύμα που φέρνει η Γαλλική Επανάσταση κι οι πρώτοι αγώνες στην αυγή του 19ου αιώνα πιάνει η Φιλική Εταιρεία, που ιδρύεται το 1814 στην Οδησσό και προετοιμάζει μια παμβαλκανική εξέγερση. Η Φιλική Εταιρεία, έχοντας ως βασικό της κορμό το ελληνικό στοιχείο, προσπαθεί παράλληλα να συνεννοηθεί με Σέρβους, Μαυροβούνιους, Βλάχους και Βούλγαρους. Σλάβοι -συνήθως εύποροι- συμμετέχουν στη Φιλική Εταιρεία αλλά πολλοί Σλάβοι από την Οδησσό και τη Βεσσαραβία -συνήθως φτωχοί αγρότες- συμμετέχουν και στην εξέγερση στη Μολδοβλαχία υπό την αρχηγία του Υψηλάντη. Ανάμεσα στα καταγεγραμμένα μέλη της Εταιρείας υπάρχουν αρκετοί Βούλγαροι και Σέρβοι. Όπως αναφέρει ο Βούλγαρος επαναστάτης του 19ου αιώνα Ρακόφσκι: “Σε όλες τις πόλεις και τα γνωστά χωριά της Βουλγαρίας υπήρχαν Βούλγαροι συνωμότες για την απελευθέρωση των Ελλήνων από την τουρκική κατοχή”. Και όχι μόνο της Βουλγαρίας. Όπως μαρτυρά η ιστορία του Σπιριντόν Τζέροφ, με καταγωγή από την Οχρίδα που ζούσε στην πόλη Μπίτολα και απαγχονίστηκε λόγω της συμμετοχής του στη Φιλική Εταιρεία, η δράση και οι στόχοι της Εταιρείας είχαν αγκαλιαστεί από πλήθος Βαλκάνιων.

Η Επανάσταση του ’21 στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες

Κατά την προετοιμασία της εξέγερσης στη Μολδοβλαχία, η σύλληψη της οποίας αποτελεί από μόνη της απόδειξη ενός παμβαλκανικού σκέπτεσθαι από τους Φιλικούς, ο Υψηλάντης θα δει να προσέρχονται χιλιάδες εθελοντές διαφόρων εθνοτήτων. Ο ίδιος σε γράμμα του προς τον Ξάνθο της Φιλικής Εταιρείας αναφέρει: “Ο ενθουσιασμός μεγαλώτατος εδώ, δεν ηξεύρω που να βάλω τους όσους έρχονται. Βούλγαρους και άλλους προθύμους…”. Στην εξέγερση συμμετέχει, με δική του αυτόνομη δράση αλλά σε συνεννόηση με τη Φιλική Εταιρεία, ως αρχηγός των Βλάχων, ο Ρουμάνος Τούντορ Βλαντιμιρέσκου (που αργότερα βέβαια έρχεται σε σύγκρουση με τον Υψηλάντη και εκτελείται). Στον στρατό του ο Βλαντιμιρέσκου έχει ως πρωτοπαλίκαρα και τους Σάββα Μπίμπαση και Στόγιαν Ιντζέ, επίσης βουλγαρικής καταγωγής, που διηύθηναν πολυεθνικά στρατιωτικά σώματα Βουλγάρων, Σέρβων κι Αλβανών στη Βλαχία παίρνοντας μέρος στην κοινή εξέγερση. Εκεί βρήκαν αμφότεροι τον θάνατο, το καλοκαίρι του 1821, μαχόμενοι τα οθωμανικά στρατεύματα. Ανάμεσα στους πιο έμπιστους οπλαρχηγούς του Υψηλάντη είναι και οι αδελφοί Μακεντόνσκι, επίσης βουλγαρικής καταγωγής.

Μαζί με τα στρατεύματα του Υψηλάντη δρα και ο Σέρβος οπλαρχηγός Μλάντεν Μιλοβάνοβιτς ο οποίος ζητά από τον Υψηλάντη να περάσει στη Βουλγαρία όπου θεωρεί ότι μπορεί να στρατολογήσει 4-6.000 Βούλγαρους. Ένας από τους υπασπιστές του Δημήτρη Υψηλάντη είναι και ο Γεώργιος Κ. Βοϊνέσκος, ελληνο-ρουμανικής καταγωγής.

Ξεχωριστή μνεία πρέπει να γίνει στο ένοπλο τμήμα του Γεωργάκη Ολύμπιου και του Ιωάννη Φαρμάκη στο οποίο συμμετείχαν 800 επίλεκτοι μαχητές σερβικής, βουλγαρικής και ελληνικής καταγωγής, οι οποίοι βρήκαν ηρωικό θάνατο όταν όντας περικυκλωμένοι από τους Οθωμανούς ανατινάχτηκαν για να μην πέσουν στα χέρια τους. Μάλιστα ο Γεωργάκης Ολύμπιος είχε παντρευτεί τη Σέρβα μαχήτρια Τσουτσούκ Στάνα με την οποία είχαν αποκτήσει τρία παιδιά. Μετά τον θάνατο του Ολύμπιου, η Στάνα διέφυγε στη Ρωσία όμως μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ήρθε στην Αθήνα όπου έλαβε σύνταξη ως χήρα του ήρωα Ολύμπιου και έζησε το υπόλοιπο της ζωής της.

Η πραγματικότητα το έτος 1821 στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες είναι τέτοια ώστε από παντού φτάνουν αναφορές ότι κι οι υπόλοιποι βαλκανικοί λαοί είναι πρόθυμοι να ακολουθήσουν στο δρόμο της αντι-οθωμανικής εξέγερσης. Όπως μαρτυρά ο ιστορικός Ιωάννης Φιλήμων που ήταν οικογενειακός φίλος των Υψηλάντηδων για τα στρατεύματα στις Παραδουνάβιες ηγεμονίες: “μόνον 2.000 περίπου ήσαν καθ’ αυτό Έλληνες, οι δε λοιποί Αλβανοσερβοβούλγαροι”

Σύμφωνα με τον Βούλγαρο ιστορικό Νικολάι Τοντόροφ ο Υψηλάντης στη Μολδοβλαχία διοικούσε έναν εξόχως πολυεθνικό στρατό. Δυστυχώς ενώ υπό τις διαταγές του βρίσκονταν πάνω από 7.000 μαχητές έχει διασωθεί μόνο ένας κατάλογος με τα ονόματα χιλίων εξ αυτών. Από αυτούς τους χίλιους, αν εξαιρέσουμε τους 503 Έλληνες βρίσκουμε: 199 Μολδαβούς, 132 Βούλγαρους, 72 Σέρβους, 9 Βλάχους, 7 Αλβανούς, 4 Δαλματούς, 2 Μαυροβούνιους, 2 Βόσνιους, 16 Ρώσους, 15 Ουκρανούς, 6 Τσιγγάνους, 4 Πολωνούς, 4 Ούγγρους, 3 Εκχριστιανισμένους Τούρκους, 3 εκχριστιανισμένους Εβραίους, 3 Γάλλους, 3 Ιταλούς, 2 Γερμανούς και έναν Ισπανό.

Filiki etaireia


Η Επανάσταση του ’21 στον σημερινό ελλαδικό χώρο

“Εβγήκε ο Νάνος ’ς τα βουνά ψηλά ’ς τα κορφοβούνια
Και παλληκάργια ’μάζωνε Γουργάρους κι’ Αρβανίτες”
-δημώδες άσμα της περιοχής της Φιγαλίας-

Αν στην επανάσταση στη Μολδοβλαχία ήταν αναμενόμενο τα στρατεύματα των εξεγερμένων να έχουν πολυεθνικό χαρακτήρα κάτι τέτοιο δεν ήταν αυτονόητο και στην περίπτωση της Ρούμελης και του Μοριά. Και όμως και σε αυτές τις περιπτώσεις έχουμε αρκετά παραδείγματα που πιστοποιούν τη συνεργασία των βαλκανικών λαών. Σέρβοι, Βούλγαροι, Αλβανοί, Βόσνιοι, αλλά και Οθωμανοί μουσουλμάνοι συντάσσονται με τους Έλληνες επαναστάτες.

Οι λόγοι για τους οποίους συμβαίνει αυτό ποικίλλουν. Κάποιοι έρχονται ως εθελοντές από αγνά ιδεολογικά κίνητρα ή από μένος εναντίον των Οθωμανών. Άλλοι γιατί βλέπουν την ελληνική επανάσταση ως πρόδρομο ξεσηκωμών και στα δικά τους μέρη. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις ατόμων που λειτουργούν με βάση τα υλικά κίνητρα δηλαδή ως μισθοφόροι ή τυχοδιώκτες που αναμένουν να πλουτίσουν από το πλιάτσικο και τα λάφυρα. Επίσης, αρκετοί από τους μετέπειτα ήρωες της επανάστασης του ’21 βρέθηκαν αρχικά στα πεδία των μαχών υπηρετώντας τον στρατό του Σουλτάνου και μετέπειτα αυτομόλησαν. Κάποιες φορές οι ιδεολογικοί και πολιτικοί λόγοι μπλέκονται με τους υλικούς και τον τυχοδιωκτισμό όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία. Αν προχωρήσουμε πέρα από την τάση για ηρωοποίηση και εξιδανίκευση των υποκειμένων αυτή είναι η πραγματικότητα των πολέμων και των επαναστάσεων τις περισσότερες φορές. Αυτό βέβαια δε μειώνει την προσφορά τους και τον ρόλο που διαδραμάτισαν στις δεδομένες ιστορικές συνθήκες.

Οι “ξένοι” αυτοί εθελοντές από τα Βαλκάνια φαίνεται, όπως και στο παράδειγμα της σερβικής επανάστασης, να συντάσσονται με σχετική ευκολία με την ελληνική πλευρά. Ένας σημαντικός λόγος γι’ αυτό είναι ο χαμηλός βαθμός εθνικής αυτοσυνείδησης των πληθυσμών της βαλκανικής την εποχή εκείνη. Αντίστοιχος είναι και ο τρόπος που τους βλέπει κι η ελληνική πλευρά, η οποία δεν είναι καθόλου “αυστηρή” με τους όρους που χρησιμοποιεί για να τους συμπεριλάβει και να τους περιγράψει.

Σύμφωνα με τα ελληνικά κρατικά αρχεία πολυάριθμοι Βούλγαροι συμμετέχουν στην επανάσταση στην Ελλάδα (14 από τη Σόφια, 27 από το Πλόβντιβ/Φιλιππούπολη κ.α.).

“Κι ο Χατζή Χρήστος πρόβανε από τον Αγιαντώνη,
φέρνει Βουργάρους διαλεχτούς ως δεκαοχτώ νομάτους,
στην λάκκα εξαπέζαψαν και παίζουν τ’ άλογά τους”

Τη σημαντικότερη μορφή εξ αυτών αποτελεί ο Χατζηχρήστος Βούλγαρης (πραγματικό όνομα Κρίστε Ντάνκοφ ή Ντάγκοβιτς) που γεννήθηκε στο Βελιγράδι και γι’ αυτό πολλοί τον αναφέρουν ως Σέρβο αλλά σύμφωνα με κάποιες πηγές καταγόταν από το χωριό Νησί της Πέλλας ενώ ο πατέρας του ήταν Βούλγαρος που πολέμησε στην επανάσταση του 1804 στη Σερβία. Ο Χατζηχρήστος Βούλγαρης ηγήθηκε σερβο-βουλγαρικού σώματος που έδωσε σημαντικές μάχες (Δερβενάκια, Κρεμμύδι κ.α.) ενώ έφτασε στην Εθνοσυνέλευση του 1843 να ορίζεται Πληρεξούσιος Σέρβων, Βουλγάρων και Θρακών. Ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί το γεγονός ότι αρχικά πολεμούσε στο πλευρό των Οθωμανών και είχε πιαστεί αιχμάλωτος κατά την άλωση της Τριπολιτσάς όπου παραλίγο να εκτελεστεί. Τελικά του χαρίστηκε η ζωή λόγω της χριστιανικής πίστης του και έκτοτε πολέμησε γενναία στο πλευρό της επανάστασης. Ήταν τέτοια η πολεμική του δεξιότητα που όταν αργότερα πιάστηκε αιχμάλωτος από τους Οθωμανούς, η ελληνική πλευρά κατέβαλλε μεγάλες προσπάθειες για να μην εκτελεστεί και να δοθεί πίσω, όπως και έγινε το 1827. Αντίστοιχες προσπάθειες να επαναπροσηλυτιστεί από τους Οθωμανούς αποτυπώνονται και στο παρακάτω σωζόμενο δίστιχο που μας δίνει και μια ταξική οπτική του διλήμματος:

“Ρε Χατζη Χρήστο βούργαρη, μην πας με τους ραγιάδες
έλα κ’ εδώ προσκύνησε να πας με τους αγάδες.”

maxi-arthh

Η μάχη στα Δερβενάκια εναντίον του Δράμαλη όπου διακρίθηκε το Σερβο-Βουλγαρικό τμήμα του Χατζη-Χρήστου Βούλγαρη

Όμως, ο ίδιος είχε περάσει οριστικά στο αντι-οθωμανικό στρατόπεδο. Αργότερα, το 1834, όταν τιμήθηκε με το ανώτερο αριστείο για την προσφορά του στον αγώνα σημειώθηκε: “για την ανδρεία που επέδειξε σε όλες τις μάχες και ειδικότερα στη μάχη κοντά στα Δερβενάκια επικεφαλής σώματος Βουλγάρων και για τη μακρόχρονη και βασανιστική αιχμαλωσία του, που κατόρθωσε να την υποφέρει με κουράγιο και παραδειγματική σταθερότητα, αποκρούοντας τις προτάσεις του Ιμπραήμ πασά, ο οποίος ήθελε οπωσδήποτε να τον προσλάβει στην υπηρεσία του”

Η καταγωγή του Χατζηχρήστου Βούλγαρη φαίνεται και από το γεγονός ότι στη διάρκεια της επανάστασης κατέθεσε πρόταση να ηγηθεί ένοπλου σώματος που θα διείσδυε στη Μακεδονία με σκοπό να προκαλέσει νέα εξέγερση. Η πρότασή του απορρίφθηκε λόγω διαφορετικών προτεραιοτήτων του αγώνα.

Αντίστοιχες ιστορίες υπάρχουν πολλές και φανερώνουν ότι το επώνυμο Βούλγαρης δινόταν σε πλήθος αγωνιστών με βουλγαρική ή άλλη σλαβική καταγωγή. Ένα παράδειγμα αποτελεί ο μαχητής Δημήτριος Βούλγαρης ή Πετρόπουλος από την πόλη Λόβετς που υπηρέτησε το 1824 στα σώματα των οπλαρχηγών Χατζημιχάλη, Γρίβα, Χατζηχρήστου και Παπάζογλου (σερβικής καταγωγής) ενώ τραυματίστηκε δύο φορές στις μάχες της Θήβας και της Λειβαδιάς. Όπως ο ίδιος αναφέρει αργότερα σε αίτημα αποζημίωσης από το ελληνικό κράτος: “Την πατρίδα Βουλγαρίαν, καταλιπών την πατρώαν μου εστίαν έδραμον εις την Ελληνικήν υπηρεσίαν…”

Οι βουλγαρικές πηγές μαρτυρούν τη συμμετοχή και άλλων Βουλγάρων στην Επανάσταση του ’21, όπως του Ντεμίρ Τράικο Τσβέτκοφ, τον σημαιοφόρο του Μάρκου Μπότσαρη που σκοτώθηκε στις μάχες πλάι στον αρχηγό του.

Διαφορετική είναι η κατάληξη του Σωτήριου Δαμιάνοβιτς (Σοτίρ Νταμιάνοβιτς) από την πόλη Μπίτολα. Ο Νταμιάνοβιτς συμμετέχει στην εξέγερση στη Μακεδονία το 1822 και μαζί με 50 άνδρες πολεμάει στο πλευρό του Αδαμάντιου Νικολάου στον Όλυμπο. Παίρνει μέρος τόσο στην εξέγερση της Κασσάνδρας Χαλκιδικής, όσο και στην κατάληψη της Νάουσας. Αργότερα, όπως και άλλοι μαχητές κατεβαίνει στη νότια Ελλάδα όπου παίρνει μέρος σε πολλές μάχες στη δυτική Ελλάδα και την Πελοπόννησο. Επί Καποδίστρια παίρνει τον βαθμό του αξιωματικού στον ελληνικό στρατό όμως αργότερα υποχρεώνεται να επιστρέψει στα Μπίτολα διωκόμενος ως ξένος.

Στην επανάσταση του 1821 παίρνουν μέρος και Σλάβοι από τη σημερινή ελληνική Μακεδονία. Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί ο Γεώργιος Ντέμπρελης ή Βούλγαρης που καταγόταν από το χωριό Ντέμπρα (σημερινή Αναρράχη) της Κοζάνης ο οποίος μετά το τέλος του πολέμου έγινε υπαξιωματικός του ελληνικού στρατού. Παρόμοια περίπτωση αποτελεί και ο Στάικος Γκορνιτσοβίτης (Γκορνίτσεφσκι) από το χωριό Γκορνίτσοβο (σημερινή Κέλλη) της Φλώρινας. Ο Γκορνιτσοβίτης, πολέμησε κατά το 1822 σε μάχες στη σημερινή ελληνική Μακεδονία ενώ αργότερα κατέβηκε στη νότια Ελλάδα όπου συμμετείχε στον απελευθερωτικό αγώνα. Την ίδια πορεία ακολούθησε και ο Δημήτριος Τρούπκος ή Βούλγαρης (Ντιμίταρ Τρπκοφ) από την Έδεσσα, ο οποίος αρχικά συμμετείχε στη μάχη της Νάουσας το 1822 και αργότερα πήρε μέρος στον απελευθερωτικό αγώνα στη Ρούμελη και το Μοριά ενώ κατατάχθηκε στη Β’ Τάξη υπαξιωματικών του ελληνικού στρατού.

Αντίστοιχη εμβληματική μορφή, αλλά αυτή τη φορά για τους Μαυροβούνιους εθελοντές στην Επανάσταση του ’21, αποτελεί ο Βάσως Μαυροβουνιώτης (πραγματικό όνομα Βάσο Μπράγιοβιτς), από την πόλη Μπιελοπάβλιτσι του Μαυροβουνίου, ο οποίος έφτασε στην Ελλάδα από τη Σμύρνη που είχε καταφύγει προηγουμένως και διακρίθηκε σε πληθώρα μαχών. Αργότερα, πήρε το βαθμό του στρατηγού, εντάχθηκε στον στρατό του Όθωνα και συνεργάστηκε με το Γαλλικό κόμμα. Ο αδερφός του, Ράντος Μαυροβουνιώτης, έπεσε μαχόμενος όταν ανατίναξε πυριτιδαποθήκη για να μην πέσει στα χέρια των Οθωμανών διωκτών του.

Vasos_Mavrovouniotis

Βάσως Μαυροβουνιώτης

Επίσης σημαντική μορφή είναι ο Μαυροβούνιος, Γρηγόριος Τζούροβιτς, ο οποίος φτάνει ως εθελοντής στην Ελλάδα και εντάσσσεται στα επαναστατικά στρατεύματα φέρνοντας εις πέρας στρατιωτικές αλλά και διπλωματικές αποστολές, όπως την πρόταση της ελληνικής πλευράς στον ηγεμόνα του Μαυροβουνίου, το 1824 για κοινή δράση εναντίον των Οθωμανών.

Αντίστοιχη είναι η προσφορά του Τζωάννου Μοντενεγρίνου, ο οποίος διακρίθηκε στην άλωση της Τριπολιτσάς και επαινέθηκε από τον Υψηλάντη.

Σημαντική ήταν κι η παρουσία Σέρβων. Σε αντιστοιχία με το επώνυμο Βούλγαρης, στους καταλόγους αγωνιστών του ’21 συναντάμε συχνά και το επώνυμο Σέρβος. Μερικοί απ’ αυτούς είναι οι: Θωμάς Σέρβος, Λάμπρος Σέρβος, Λάμπρος Χρήστου Σέρβος, Θανάσης Σέρβος (μαχητής στο Μεσολόγγι), Γιοβάννης Σέρβος, Κώτσος Σέρβος κ.α. Σύμφωνα με τις πηγές μία ομάδα 25 Σέρβων μαχητών πήρε μέρος στην πολιορκία του Μεσολογγίου υπό την ηγεσία του Γεωργίου Κοντόπουλου ενώ ένα μικτό τμήμα 250 Ελλήνων και Σέρβων υπό την αρχηγία του Στέφο Νίβιτσα πολέμησε υπό τη διοίκηση του Φαβιέρου. Κάποιοι Σέρβοι μετά το 1824 κατάφεραν να ανέλθουν στην ιεραρχία και να πάρουν το βαθμό του χιλίαρχου. Τέτοια παραδείγματα είναι οι Στέφος και Αναστάσι Ντμίτρεβιτς, οι καπετάνιοι Ιωάννης και Νικόλαος Ράντοβιτς (μαυροβουνιακής καταγωγής) αλλά και οι τέσσερις αδελφοί Στέργιος, Κώτσος, Ηλίας, Σπύρος Μπιτολίτης από τα Μπίτολα/Μοναστήρι (σερβικής ή βλαχικής καταγωγής).

Συχνό ήταν επίσης το φαινόμενο αλλαγής επωνύμων εξαιτίας του φόβου για αντίποινα στις οικογένειές τους. Συχνά υιοθετούνταν ένα επώνυμο που να υποδηλώνει την χώρα ή πόλη καταγωγής. Πέρα από τα επώνυμα Βούλγαρης και Σέρβος που έχουμε αναφέρει ως τώρα, στους καταλόγους μαχητών συναντάμε και άλλα όπως Μοναστηρλής (Μπίτολα), Στράντζαλης (Στράντζα), Λόφτζαλης ((Λόβετς) Μποσνάκος (Βοσνία) συχνά σε συνδυασμό με ένα μη ελληνικό μικρό όνομα.

Και μουσουλμάνοι των Βαλκανίων μαχητές του ’21…

Ανάμεσα στους Βαλκάνιους που συνέδραμαν τον ελληνικό αγώνα βρίσκονταν και μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα. Μια τέτοια περίπτωση αποτελεί ο βουλγαρικής καταγωγής μουσουλμάνος (μάλλον Πομάκος της Βουλγαρίας) Μεχμέτης Λόφτζαλης από την πόλη Λόβετς της Βουλγαρίας ο οποίος όπως αναφέρει σε επιστολή του προς το ελληνικό κράτος το 1830, αυτομόλησε από τα οθωμανικά στρατεύματα μη αντέχοντας: “τις σκληρόκαρδες προσταγές των Αρχηγών μου” εντάχθηκε στο ελληνικό στρατόπεδο και τώρα βρίσκεται “εις εσχάτην απορίαν και αμηχανίαν” καθώς “εδώ μεν κινδυνεύων από ένδειαν, εις την Τουρκίαν δε, αν επιστρέψω, από σπάθην διά λιποταξίαν”.

Άλλη περίπτωση άξια αναφοράς αποτελεί και ο Παϊράμης (Bayram) Λιάπης, ο οποίος έλαβε μέρος στη μάχη στο Τρίκερι και σε άλλες μάχες στην ευρύτερη περιοχή. Όπως αναφέρει ο ίδιος σε επιστολή του στις 12/12/1828:

“Εξοχότατε Κυβερνήτα τής ‘ Ελλάδος
Είμαι Τούρκος τήν θρησκείαν, τό γένος Αλβανός, άλλά πολίτης
Έλλην, (διότι ήγωνίσθην είς όλον τό διάστημα του ‘Ελληνικού υπέρ
ελευθερίας άγώνος’ καί ήγωνίσθην οχι κατ’ ανάγκην, άλλά κατά προαίρεσιν
μισών τήν τυραννίαν, καί λαβόιν συμπάθειαν διά τήν τυραννουμένην ανθρωπότητα)”

Εδώ γίνεται εμφανής και η προοδευτική για την εποχή νοηματοδότηση της έννοιας του πολίτη που έφερνε η Επανάσταση του ’21 υπό την επιρροή της Γαλλικής Επανάστασης.

Μια ακόμη περίπτωση αποτελεί και ο Τουρκαλβανός Μουσταφά Γκέκας, επικεφαλής της οθωμανικής εκατονταρχίας που πολέμησε υπέρ της επανάστασης του ’21. Η οθωμανική εκατονταρχία ήταν στρατιωτικό σώμα του οποίου τα μέλη ήταν μουσουλμάνοι που κατάγονταν από τη Χιμάρα ως το Αϊβαλί. Ο Μουσταφά Γκέκας πολέμησε στο Χάνι της Γραβιάς στο πλάι του Οδυσσέα Ανδρούτσου και αργότερα στο πλάι του Γκούρα και του Καραϊσκάκη. Επί Καποδίστρια πήρε το βαθμό του λοχαγού.

Χωρίς στρατιωτικά καθήκοντα αλλά σε κρίσιμη θέση για τον πόλεμο υπηρέτησε και ο τουρκικής καταγωγής γιατρός Χασάναγας Κούρταλης. Αρχικά υπηρέτησε ως γιατρός του Ανδρούτσου και αργότερα του Μακρυγιάννη αλλά και αρχίατρος του στρατοπέδου των Αθηνών.

Τέλος, επιβάλλεται να γίνει μνεία και στον Χατζή Χαλίλ Εφέντη, ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη των Οθωμανών που όταν ξέσπασε η επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και αποκαλύφθηκαν τα σχέδια της Φιλικής Εταιρείας αρνήθηκε να εκδώσει διαταγή (φετβά) που θα νομιμοποιούσε τις σφαγές Ελλήνων της Κων/πολης (παρότι δεν μπορούσε να υπολογίζει στη βοήθεια του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’ που είχε αφορίσει δημοσίως την επανάσταση). Αντιθέτως ζήτησε να υπάρξει διαχωρισμός μεταξύ αθώων και ενόχων όπως επιτάσσει το Κοράνι. Η ανυπακοή του εξόργισε τον Σουλτάνο, ο οποίος διέταξε την καθαίρεσή του και την εξορία του στο νησί της Λήμνου. Ταλαιπωρημένος από τα βασανιστήρια ο Χατζή Χαλίλ Εφέντη πέθανε στη διαδρομή.

valkaniki diastasi

Το εξώφυλλο του βιβλίου του Νικολά Τοντόροφ, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αναγνώσματα για το συγκεκριμένο θέμα

Επίλογος

Πολλοί από τους Βαλκάνιους μαχητές της Επανάστασης του ’21 παρέμειναν στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Κάποιοι αντιμετώπισαν οξυμένα οικονομικά προβλήματα καθώς στερούνταν οικογένειας, περιουσίας και γης. Πολλά πράγματα γι’ αυτούς μαθαίνουμε από τις επιστολές που στέλνουν προς το ελληνικό κράτος οι ίδιοι ή συστατικές επιστολές που στέλνουν προς υποστήριξη Έλληνες που πολέμησαν μαζί τους. Σε αυτές τις επιστολές ανφέρονται στην καταγωγή τους κι εξιστορούν τους λόγους που τους οδήγησαν να πολεμήσουν με τους Έλληνες καθώς και τα κατορθώματά τους στη διάρκεια της Επανάστασης. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς δέχονται μικρά ή μεγαλύτερα οικονομικά βοηθήματα από το κράτος ή διορίζονται σε θέσεις στον στρατό. Κάποιοι, όπως ήδη είδαμε, γίνονται αξιωματικοί και εντάσσονται στην πολιτική ζωή της χώρας. Μένοντας στην Ελλάδα στη μεγάλη τους πλειοψηφία ενσωματώνονται στην κοινωνία και εξελληνίζονται υιοθετώντας συχνά ελληνικά επώνυμα ή εξελληνίζοντας τα επώνυμα ή παρατσούκλια τους. Άλλωστε οι εθνικές ταυτότητες είναι αρκετά χαλαρές και ευμετάβλητες στα Βαλκάνια του 19ου αιώνα ενώ η εμπειρία του πολέμου και των κοινών αγώνων στα πεδία των μαχών δρα συχνά καταλυτικά στην προσέγγιση των ανθρώπων ανεξαρτήτως εθνικής/φυλετικής καταγωγής.

Ας μην ξεχνάμε ότι η επανάσταση έχει τη δύναμη να μεταβάλλει τους ανθρώπους. Ο βιογράφος του Χατζηχρήστου Βούλγαρη παραθέτει κάποια πολύ χαρακτηριστικά λόγια του τελευταίου: “Εν τη ζωή μου”, φέρεται να δήλωσε, “δεν απήντησα θαυμασιώτερον παρά την μεταβολήν εμού του ιδίου αυτού ̇ οσάκις διαλογίζωμαι τον προ της επαναστάσεως βίον μου, και είτα την θέσιν και την κατάστασιν, εις ην ήδη ευρίσκομαι, μένω εκστατικός εις τρόπον ώστε δυσπιστώ αν εγώ αυτός είμαι εκείνος ο προ της Επαναστάσεως”

Μέσα σε αυτό το πέρασμα σε μια νέα σελίδα της ιστορίας για τα Βαλκάνια και τον κόσμο, όπως ήταν η μετάβαση από την εποχή των αυτοκρατοριών, στην εποχή των εθνών-κρατών, τα δρώντα υποκείμενα δεν θα μπορούσαν να μείνουν ανεπηρέαστα.

Στο τέλος όμως μένει πράγματι ένα ερώτημα

Γιατί οι βαλκανικοί λαοί που έδειξαν τέτοια σημάδια συνεργασίας και παμβαλκανικού πνεύματος από τα τέλη του 18ου ως τα μέσα του 19ου αιώνα δεν ολοκλήρωσαν ποτέ το όραμα του Ρήγα και το παράδειγμα των ξένων εθελοντών στις πρώτες επαναστάσεις του 19ου αιώνα και οδηγήθηκαν στην αλληλοσφαγή στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου; Η απάντηση ίσως να βρίσκεται στα λόγια του Βούλγαρου ιστορικού Νικολάι Τοντόροφ:

“Το παναπελευθερωτικό νόημα κάθε επαναστατικής δραστηριότητας οποιουδήποτε βαλκανικού λαού γινόταν αμέσως κατανοητό και έβρισκε άμεση απήχηση στους υπόλοιπους βαλκανικούς λαούς. Ωστόσο, ο διαφορετικός βαθμός κοινωνικής-οικονομικής και εθνικο-πολιτιστικής ανάπτυξης δεν τους επέτρεψε, παρά τους κοινούς ενδόμυχους πόθους, να δημιουργήσουν ενιαίο παμβαλκανικό εθνικοαπελευθερωτικό μέτωπο”

Αυτό που δεν πρέπει ποτέ να λησμονούμε παρασυρόμενοι από την τελική έκβαση των γεγονότων κάθε φορά είναι ότι αυτό το όραμα δημιουργήθηκε, υπήρξε και επανεμφανίστηκε με άλλες μορφές σε διάφορες καμπές του 19ου και 20ου αιώνα. Κι ο,τι εμφανίζεται στην ιστορία αποτελεί μια δυνατότητα και μια επιλογή για τους ανθρώπους.

Πηγές

http://users.uoi.gr/gramisar/prosopiko/constan/BALKANIOI%20FILELLHNES.pdf

http://clioturbata.com/%CE%B1%CF%80%CF%8C%CF%88%CE%B5%CE%B9%CF%82/batakovic-serbian-revolution/

https://argolikoslibrary.files.wordpress.com/2016/11/ceadceb3ceb3cf81ceb1cf86ceb1.pdf

Λουκάτος Σπύρος, Τουρκο-αλβανικού φιλελληνισμού εράνισμα κατά την ελληνικήν Εθνεγερσίαν

Λουκάτος Σπύρος, Σχέσεις Ελλήνων μετά Σέρβων και Μαυροβουνίων κατά την Ελληνική επανάστασιν (1823-1826)

Τοντόροφ Νικολάι, Η βαλκανική διάσταση της επανάστασης του 1821. Η περίπτωση των Βουλγάρων

*για τα βιογραφικά των μαχητών χρησιμοποιήθηκαν επίσης και λήμματα της Wikipedia στις αντίστοιχες γλώσσες

IN MEMORIAM ΓΙΩΡΓΟΥ ΡΟΥΒΑΛΗ

Σήμερα Τρίτη 26 Μαρτίου, στις 3 μ.μ στο Πορτοκαλί Ραδιόφωνο η εκπομπή «ΛΙΜΠΡΟ ΝΤ’ ΟΡ…αντζ: οι άνθρωποι πίσω από τα βιβλία» είναι αφιερωμένη στη ζωή και το έργο του ποιητή Γιώργου Ρούβαλη. Καλεσμένη του Πέτρου Κακολύρη η ποιήτρια και μεταφράστρια Αμαλία Ρούβαλη, αδελφή του ποιητή.

Συντονιστείτε στο Πορτοκαλί ραδιόφωνο ή ακούστε απευθείας από εδώ https://portokaliradio.gr...

Πορτοκαλλι ραδιο

Follow me on Twitter

Μαρτίου 2019
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
« Φεβ.   Απρ. »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031

ΟΧΙ ΣΤΑ ΠΥΡΗΝΙΚΑ

  • 1.266.712

Αρχείο

RSS arcadia portal

  • Οι φάροι που θα είναι ανοιχτοί για το κοινό σήμερα στην Πελοπόννησο και σε όλη τη χώρα Αύγουστος 18, 2019
    Ανοιχτοί για το κοινό θα είναι σήμερα 28 φάροι σε όλη την Ελλάδα, στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας Φάρων. Οι πολίτες που θα τους επισκεφθούν, θα ενημερωθούν για τη συμβολή των φάρων στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, για την αξιοποίηση του φαρικού δικτύου ως πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και για τη συνεισφορά των φαροφυλάκων στη λειτουργία του δικτύου. Όπως έ […]
  • Θεία λειτουργία και μνημόσυνο υπέρ ανάπαυσης της ψυχής του μακαριστού Πατριάρχου Ιεροσολύμων Γερασίμου Πρωτόπαπα (pics) Αύγουστος 18, 2019
    Σήμερα Σάββατο, 17 Αὐγούστου 2019, στόν Ἱερό Ναό Ἁγίου Γεωργίου τοῦ χωριοῦ Ἅγιος Ἰωάννης Ἄστρους Κυνουρίας ἐτελέσθη, μέ εὐλογία καί εὐχή τοῦ Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Μαντινείας καί Κυνουρίας κ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ, ( ὁ ὁποῖος τέλεσε τή Θεία Λειτουργία στόν Ἱερό Ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου Ἐπισκοπῆς Τεγεας, καθώς καί Ἀρχιερατικό Μνημόσυνο στή μνήμη τῶν Ἱδρυτῶν, τῶν Εὐεργ […]
  • Εγκαίνια πνευματικού κέντρου Οχθίων Γορτυνίας (pics,vid) Αύγουστος 18, 2019
    Ένα σημαντικό έργο για τo χωριό των Οχθίων Γορτυνίας, που αποτελούσε πάγιο αίτημα και όνειρο ετών των κατοίκων, έγινε πραγματικότητα με την καθοριστική συμβολή της Περιφέρειας Πελοποννήσου. Πρόκειται για το Πνευματικό κέντρο στα Όχθια, το οποίο εγκαινιάσαμε την Παρασκευή 16 Αυγούστου σε μία λιτή εκδήλωση. Κατά την τοποθέτηση του ο αντιπεριφερειάρχης Αρκαδίας […]
  • Διακοπή ρεύματος σε ΔΔ του Δήμου Τρίπολης Αύγουστος 18, 2019
    Σας ενημερώνουμε ότι τη Δευτέρα 19/08/2019 λόγω προγραμματισμένων εργασιών συντήρησας του δικτύου του ΔΕΔΔΗΕ θα πραγματοποιηθεί διακοπή ηλεκτροδότησης στα παρακάτω Τ.Δ. : Από ημ/νία και ώρα Έως ημ/νία και ώρα Δήμος/κοινότητα Περιγραφή περιοχής 19/08/2019 09:00 π.μ. 19/08/2019 14:00 π.μ. ΤΡΙΠΟΛΗΣ Δ.Δ. ΚΑΝΔΥΛΑ, ΟΡΧΟΜΕΝΟΣ, ΠΑΛΑΙΟΠΥΡΓΟΣ     Η επανατροφοδότηση θα […]
  • Κυριακή με ασθενείς βροχές στην Αρκαδία Αύγουστος 18, 2019
    Γενικά αίθριος αναμένεται ο καιρός σήμερα Κυριακή (18/8), με πρόσκαιρες νεφώσεις στα ηπειρωτικά τις μεσημβρινές και απογευματινές ώρες, οι άνεμοι θα πνέουν από βόρειες διευθύνσεις στο Αιγαίο 5 με 7 και τοπικά στα νοτιοανατολικά 8 μποφόρ και τη θερμοκρασία να μη σημειώνει αξιόλογη μεταβολή. Αναλυτικά το δελτίο καιρού: ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, ΘΡΑΚΗ Καιρός: Γενικά αίθριος κ […]

Kατηγορίες

Κατηγοριες Tag

ecorap SRF RDF Αδεσποτα Αλλη Προταση Ανεμογεννητριες Αφαλάτωση Αφαλατωση Χωνια Βασιλης Λαδας Βερβεροντα Βουδουρης Βουλευτικες Εκλογες 2015 Γιορτες ελιας ΔΕΗ ΔΕΣΦΑΚ Δασος Κορακιας Δεκα τρεις ΧΑΔΑ τριτης γενιας Δελτια τυπου Δεματοποιητης Δημητρης Κοδελας Δημητρης Σφυρης Δημοτικη Επιτροπη Διαβουλευσης Δημοτικο σχολειου Πορτο Χελιου Δρομοι πεζοδρομια Ηλεκτροφωτισμος Καραβασιλη Καταφυκι Κοιλαδα Κυκλοφοριακο Μαρινα Πορτο Χελιου Μετοχι Μονη Αυγου Μπαρου Μπουκλης Ναυπλιο Οδος Παντανασσης Πανω Πλατεια Κρανιδι Πεζοδρομια στις πολεις Ποσιμο νερο Πρασινο Σημειο Προεκλογικα Προγραμματα 2019 Προσφυγες Μεταναστες Προσφυγες στην Ερμιονιδα Πυρηνικα Ρεπουλης ΣΥΡΙΖΑ Ερμιονιδας Σαλαντι Σκανδαλο αποχετευτικου Κρανιδιου Στην Ερμιονη αλλοτε και τωρα Σωματειο ξενοδοχουπαλληλων ΤΑΙΠΕΔ ΤΕΡΝΑ Τατουλης Τζεμι Τσιρωνης Φαναρι Διογενη ΧΑΔΑ Νο 4 Μυλων Κρανιδιου Χριστουγεννα Ωρα της γης αεροδρομιο αποκατασταση ΧΑΔΑ δεματοποιητη εκδηλωση ΠΑΠΟΕΡ/CISD Δεματοποιητη επιδομα ανεργιας εφοπλιστικο κεφαλαιο καυση απορριμματων κοκκιναρι κομποστοποιηση κυκλοφορια σφαγεια Κρανιδιου φωτια 9 Φλεβαρη φωτιες στις χωματερες φωτοβολταικα χαβουζα Κρανιδιου χελωνες χουντα

Twitter Updates